Postulaty

Ludzki standard kontroli

Nie postulujemy mniej nadzoru. Postulujemy nadzór, który mierzy jakość badania, a nie objętość akt, który rozmawia, zanim oceni, i który stosuje wobec siebie te same wymagania, jakie stawia kontrolowanym. Poniżej dziesięć zmian w czterech obszarach. Większość z nich działa już w innych państwach europejskich, a część zgłaszali sami biegli w naszych badaniach.

Dlaczego „ludzki”?

Kontrola nie ocenia papieru, tylko pracę człowieka: jego wiedzę, doświadczenie i decyzje podjęte w konkretnych okolicznościach. Ludzki standard kontroli to taki, w którym kontrolowany wie, według jakiej miary jest oceniany, może zostać wysłuchany, zanim zapadnie ocena, i nie zostaje sam na lata z zarzutem, który może się nie potwierdzić. To nie jest pobłażliwość. To warunek, żeby kontrola w ogóle poprawiała jakość audytu.

I. Rzetelna miara

1. Pełna przejrzystość skali ocen

Kryteria każdego stopnia skali ocen akt badania (1–4) powinny być jawne i znane kontrolowanym z wyprzedzeniem, podobnie jak zbiorcze wyniki ocen.

Dlaczego
W 2025 r. nieprawidłowości stwierdzono w aktach 266 z 271 skontrolowanych badań, a w 2024 r. we wszystkich 272. Skoro ustalenia pojawiają się niemal w każdej kontroli, to o ocenie decydują kryteria, według których się je waży. Kontrolowany, który nie zna tych kryteriów, nie wie, co musi poprawić, a środowisko nie może sprawdzić, czy oceny są spójne.
Wzorzec
Brytyjski Financial Reporting Council ocenia skontrolowane badania w czterostopniowej skali. Publikuje opis każdego stopnia, od „dobrego” po „wymagające istotnej poprawy”, oraz zbiorcze wyniki ocen.

2. Miara także dla procedur działania firmy — rozdzielenie uchybień formalnych od merytorycznych

Ustalenia dotyczące procedur działania firmy i jej systemu zarządzania jakością powinny być ważone według jawnych kryteriów. Kryteria te powinny odróżniać uchybienia w dokumentacji procedur od wad, które realnie wpływają na jakość badań. Uchybienie w dokumentacji SZJ i błędna opinia o sprawozdaniu finansowym nie są tej samej wagi i nie powinny prowadzić do tych samych skutków.

Dlaczego
Akta badania są oceniane w skali od 1 do 4, natomiast procedury działania firmy nie mają żadnej miary poza listą zarzucanych naruszeń. Tymczasem to właśnie procedury stanowią coraz większą część ustaleń kontroli: ich udział wzrósł z 28,7% w 2022 r. do 60,7% w 2025 r. Bez miary nie wiadomo, które z tych ustaleń mają znaczenie dla jakości badań, a które dotyczą wyłącznie dokumentacji.

3. Ochrona osądu zawodowego przed zastępowaniem go osądem kontrolującego

Kontrola sprawdza, czy biegły zastosował osąd zawodowy, czy go odpowiednio udokumentował i czy osąd mieści się w granicach wyznaczonych przez standard. Odmienna ocena kontrolującego w tych granicach nie jest naruszeniem.

Dlaczego
KSB 200 wymaga stosowania osądu zawodowego w całym badaniu, a KSB 330 i KSB 500 pozostawiają biegłemu dobór rodzaju, terminu i zakresu procedur odpowiednio do ocenionego ryzyka. Skorzystanie z uprawnienia przyznanego przez standard nie może być naruszeniem tego samego standardu.

II. Uczciwa procedura

4. Dialog w trakcie kontroli

Wstępne ustalenia kontroli są przekazywane kontrolowanemu na piśmie i omawiane z nim, zanim powstanie protokół. Na wyjaśnienia kontrolowany dostaje realny czas, dostosowany do liczby i wagi pytań, a nie kilka godzin na kilkadziesiąt pytań.

Dlaczego
Rozporządzenie nr 537/2014 wymaga, by ustalenia i wnioski z kontroli zostały omówione z kontrolowanym przed sfinalizowaniem sprawozdania z kontroli (art. 26 ust. 8). W praktyce kontrolowany często dostaje kilkadziesiąt pytań z terminem odpowiedzi liczonym w godzinach. Wyjaśnienia złożone w takim trybie nie mogą być rzetelne, a kontrolowany o części zarzutów dowiaduje się dopiero z protokołu.

5. Rzeczywiste rozpatrzenie zastrzeżeń

Stanowisko wobec zastrzeżeń wskazuje, które wyjaśnienia i dowody uwzględniono, które odrzucono i z jakich powodów. Ocena obejmuje całość dokumentacji badania, a nie jej wybrany fragment.

Dlaczego
Obowiązek wszechstronnego rozpatrzenia materiału i uzasadnienia stanowiska wiąże organ nadzoru tak samo, jak obowiązek dokumentowania wiąże biegłego rewidenta.

6. Niezależny ekspert lub mediator merytoryczny

W sporze o wykładnię standardu strony mogą sięgnąć po opinię niezależnego eksperta albo po mediację, jeszcze na etapie kontroli.

Dlaczego
Postulat ten zgłaszają sami biegli rewidenci. Spory o osąd zawodowy są sporami fachowymi i najlepiej rozstrzygać je fachowo, zanim przerodzą się w postępowanie administracyjne, dyscyplinarne lub sądowe. Jeśli organ, który formułuje zarzut, sam rozstrzyga też spór o jego zasadność i odrzuca wnioski o opinię z zewnątrz, kontrolowany nie ma możliwości niezależnej weryfikacji zarzutu.

7. Przewidywalne terminy postępowań

Określony maksymalny czas trwania postępowania oraz publikowane statystyki jego rzeczywistej długości.

Dlaczego
W toku jest ok. 318 postępowań dyscyplinarnych, przeciętne postępowanie trwa ok. 3–4 lata, a w 2025 r. umorzono 40,5% zakończonych spraw. Wieloletnie oczekiwanie na rozstrzygnięcie samo w sobie działa jak sankcja, także wobec tych, których sprawa kończy się umorzeniem.

III. Proporcjonalna reakcja

8. Najpierw zalecenie, potem sankcja

Zalecenia z terminem wdrożenia, plan naprawczy i weryfikacja poprawy poprzedzają sankcję. Po sankcję organ sięga wtedy, gdy zaleceń nie wdrożono albo gdy naruszenie jest poważne.

Dlaczego
W latach 2021–2025 na Polskę przypadało od 53% do 79% wszystkich oświadczeń, że sprawozdanie z badania nie spełnia wymogów, wydanych w UE i EOG. Dwie trzecie polskich sankcji to upomnienia i właśnie takie oświadczenia.
Wzorzec
Dyrektywa 2006/43/WE i rozporządzenie nr 537/2014 przewidują, że wynikiem kontroli są zalecenia, które firma audytorska wdraża w rozsądnym terminie. Wiele państw UE szeroko stosuje środki nadzorcze poniżej progu formalnej sankcji.

9. Neutralność konkurencyjna osób oceniających

Kto ocenia badania przeprowadzone przez inne firmy audytorskie, w tym jako ekspert zewnętrzny, nie powinien jednocześnie konkurować z nimi o tych samych klientów.

Dlaczego
Prawo UE wymaga, by osoby przeprowadzające kontrole były niezależne od kontrolowanych i wolne od konfliktu interesów. Konkurencja rynkowa z kontrolowanym jest jednym z jego źródeł.

IV. Człowiek w kontroli

10. Ankieta po kontroli i dbałość o dobrostan kontrolowanych

Po każdej kontroli kontrolowany wypełnia anonimową ankietę o jej przebiegu, a zbiorcze wyniki są publikowane co roku. Kontrolowany otrzymuje też informację, gdzie może szukać wsparcia.

Dlaczego
93% biegłych rewidentów z firm, które nie były jeszcze kontrolowane, deklaruje obawę przed kontrolą, mimo przekonania o rzetelności własnej pracy. Organ, który nie wie, jak odbierane są jego działania, nie może ich poprawić.
Wzorzec
Brytyjski ICAEW prosi kontrolowanych o ocenę przebiegu kontroli.

Zobacz też

Jak działamy na rzecz tych zmian

Publikujemy analizy, kierujemy stanowiska i wnioski do instytucji krajowych — m.in. Ministra Finansów, Rzecznika Praw Obywatelskich i Rzecznika Małych i Średnich Przedsiębiorców — oraz europejskich: CEAOB i Komisji Europejskiej. Bierzemy udział w konsultacjach publicznych i szukamy wspólnych celów z samorządem zawodowym.

Zobacz też